Tu thiền Tứ niệm xứ: Phương pháp cắt đứt phiền não, đạt chân hạnh phúc

Thiền Tứ niệm xứ không đơn thuần là một phương pháp thư giãn tâm trí, mà là "con đường độc nhất" được Đức Phật chỉ dạy để đoạn trừ tận gốc rễ khổ đau, ưu bi, sầu não và đạt đến chân trí tuệ, chân hạnh phúc. Dù vậy, phương pháp này không xa rời thực tế, mà bất kỳ ai cũng đều có thể thực hành, ngay từ chính những oai nghi sinh hoạt đời thường nhất. Bài viết dưới đây sẽ cung cấp định nghĩa cốt lõi, phương pháp thực hành chi tiết và những lợi ích thiết thực giúp bạn thực sự làm chủ thân tâm, được an lạc, sáng suốt.

Thiền Tứ niệm xứ là gì?

Thiền Tứ niệm xứ là phương pháp quan sát, theo dõi bốn nơi chốn (lĩnh vực/phạm trù) mà chúng ta phải chú ý, lưu tâm đến, gồm: 

- Quán thân trên thân (niệm thân)

- Quán thọ trên thọ (niệm thọ)

- Quán tâm trên tâm (quán tâm) 

- Quán pháp trên pháp (niệm pháp). 

Nói cách khác, đây là quá trình quan sát, theo dõi để điều hướng thân; các cảm xúc, cảm thọ và các trạng thái, các pháp trong tâm theo chánh kiến và thiện pháp. Đây là bốn điều dù đi đâu, làm gì (ăn, ngủ, đi, đứng, nói năng…) cũng phải thường nhớ, cho nên Đức Phật gọi là “niệm xứ”. Phương pháp này dễ tu, dễ đạt được lợi ích, có thể tu mọi lúc, phù hợp với tất cả mọi người, mọi thể trạng sức khỏe.

5 lợi ích to lớn khi thực tập thiền Tứ niệm xứ

Trong kinh Mi Tiên Vấn Đáp, Tỳ kheo Na Tiên có nói: Chư Phật quá khứ và Phật Thích Ca nhập thiền để thọ hưởng lạc về thiền, lạc về quả… Nói rộng ra, thiền có cả thảy 28 ân đức. Trong đó có thể kể đến những ân đức sau: Làm cho phát sinh sự hoan hỷ; làm cho tiêu mất sự “không hoan hỷ”; làm cho phát sinh sự tươi vui; bảo vệ, giữ gìn thân thể được khang kiện; tăng sức mạnh; đóng hẳn tội lỗi; không cho mất danh dự, danh vọng; dứt trừ tham luyến… 

1. Chuyển hóa phiền não, giúp tâm an vui, bình tĩnh xử lý các vấn đề

- Chuyển hóa phiền não, stress, áp lực: Người tu thiền Tứ niệm xứ không bao giờ bị phiền não. Bởi một con người chỉ có 4 nơi bị phiền não, gây ra phiền não là: thân, các cảm thọ, tâm và cảnh giới. Do ta chưa hiểu đúng nên bị phiền não. Vì vậy, tu thiền Tứ niệm xứ, ta hiểu đúng thì sẽ hết phiền não. 

Ví dụ, khi nhầm lẫn việc gì khiến bất như ý, bình thường ta có thể cằn nhằn, bực dọc; nhưng khi tu thiền thì ta chỉ nhận biết sự nhầm lẫn và nhẹ nhàng sửa lại mà không hề sinh tâm phiền não.   

- Phát sinh sự vui tươi: Khi tu thiền, tâm thường có năng lượng vui vẻ, không cau có, bực dọc. Bên cạnh đó, ta còn có thể xử lý đồng thời cả hai việc (như ý & bất như ý) cùng lúc mà không bị ảnh hưởng bởi tâm trạng bất thiện. Dọ họ có sức định - đi biết đi, ngồi biết ngồi, nằm biết nằm… - tức là làm gì thì biết rõ việc mình đang làm.   

- Bình tĩnh xử lý trước biến cố bất ngờ: Khi đối mặt với những tình huống khẩn cấp (ví dụ: nhận tin người thân gặp nạn), sự tỉnh thức giúp chúng ta bình tĩnh, không bị hoảng loạn hay suy sụp. Từ đó, nhanh chóng xác định được các việc cần phải làm đối với tình huống và rõ thứ tự ưu tiên từng việc.

- Biết cách xử lý công việc hiệu quả: Tu thiền Tứ niệm xứ tức là ta sẽ luôn sống tỉnh thức - biết được diễn biến xảy ra bên trong và bên ngoài của tất cả mọi việc. Cho nên, ta sẽ biết cách sắp xếp công việc; làm việc chăm chỉ, chú tâm cao trong từng việc; được kết quả tốt đẹp. 

2. Nâng cao sức khỏe thể chất  

- Thiền đem lại cảm giác dễ chịu khi ốm bệnh: Khi ốm bệnh mà ứng dụng thiền Tứ niệm xứ, ta theo dõi và nhận biết được cảm giác đau trên thân, đồng thời theo dõi tâm. Thường khi ốm đau, tâm ta khởi giận hờn khiến cơ thể gồng lên thì cơn đau sẽ nhiều hơn. Ta nhận diện, xả cảm thọ giận hờn; cơ thể sẽ mềm đi, cơn đau giảm, cảm thấy dễ chịu hơn. 

- Thiền loại trừ tâm bất thiện giúp cơ thể khỏe hơn: Tâm bị năng lượng xấu chi phối thì thân thể sẽ rất mệt, dễ cau có, nổi nóng. Ví dụ khi thất tình, chúng ta thường sẽ cảm thấy rất mệt mỏi, mất năng lượng dù không làm việc nặng. Vì vậy khi thiền, chúng ta quán tưởng, loại trừ tâm bất thiện thì thiện tâm tăng trưởng. Từ đó, trở nên khoan khoái, khỏe mạnh, tươi vui hơn. 

3. Tăng trưởng trí tuệ 

- Quan sát tốt, thông minh và nhanh nhẹn hơn: Người thực tập thiền sẽ trở nên thông minh, nhanh nhẹn và trí quán sát rất tốt. Nhờ đó, các công việc được tăng hiệu quả. 

- Phát triển sự tập trung: Khi thiền, chúng ta rèn luyện được sự tập trung, chú tâm. Nhờ vậy, khả năng phân tích, hiểu và xử lý các vấn đề sẽ rất tốt.  

- Đạt được trí tuệ chân chính: Trong kinh Niệm Xứ, Đức Phật dạy, bốn niệm xứ là con đường duy nhất thành tựu chánh trí (tức trí tuệ chân chính - thấy đúng bản chất của tất cả sự vật, hiện tượng). 

4. Làm thanh tịnh các tâm cấu nhiễm

- Tâm của chúng sinh phàm phu: Không thanh tịnh, đầy cấu nhiễm của vô minh, tham, sân, si, mạn nghi, ác kiến, tà kiến… 

Cho nên phải tiến tới làm cho tâm thanh tịnh. Nếu không, chúng ta sẽ khổ đau và không thể giác ngộ, giải thoát. 

- Tứ niệm xứ là con đường độc nhất đưa đến thanh tịnh cho chúng sanh: Điều này đã được Đức Phật dạy trong kinh Tứ Niệm Xứ. Nghĩa là, thiền Tứ niệm xứ giúp chúng ta lọc tâm mình được trong sạch, thanh tịnh.  

5. Tiêu trừ nghiệp chướng, đạt đến hạnh phúc tối hậu

- Tiêu trừ nghiệp chướng: Trong quá trình tu thiền Tứ niệm xứ, ta sẽ phát hiện ra tất cả các cảm thọ bất thiện (ngã chấp, tham, sân, ích kỷ…). Chúng ta theo dõi để nó dần diệt đi, không phát triển lên thì nghiệp chướng sẽ tiêu trừ.  

- Hạnh phúc chân thật ngay trong thân tâm: Thiền Tứ niệm xứ giúp người thực hành quay về thân tâm tìm kiếm niềm vui chân thật, tự tại mà không cần vay mượn, cậy nhờ ai.

- Chứng ngộ Niết bàn (an lạc, giải thoát tuyệt đối): Đây là mục tiêu tối hậu của tất cả chúng ta. Tất cả mười phương chư Phật, chư Bồ tát, các vị Thánh Tăng đều thành tựu Niết bàn. Trong kinh Tứ Niệm Xứ, Đức Phật dạy, Tứ niệm xứ là con đường độc nhất đưa đến chứng ngộ Niết bàn. 

Lộ trình thực hành thiền Tứ niệm xứ 

1. Chuẩn bị tư lương 

- Thâm nhập chánh kiến: Nếu không thâm nhập chánh kiến (nhận biết đúng đắn về cuộc đời, vũ trụ, nhân sinh) thì tuyệt đối không thể thực hành Tứ niệm xứ mà được lợi ích. Muốn có chánh kiến, ta phải chăm chỉ nghe học Phật Pháp. 

Ví dụ: Khi thực hành Tứ niệm xứ quán thân bất tịnh, do không có chánh kiến (chưa hiểu về khổ, vô thường, vô ngã, duyên hợp) nên ta không nhận diện được sự bất tịnh của thân. Vì vậy, có quán thân bất tịnh cũng vô ích. 

- Tích lũy phúc báu: Người tại gia muốn thực hành thiền thì phải có phước báu bảo hộ. Để có phước báu, ta cần giữ trọn 5 giới, bát quan trai giới của người Phật tử; tinh tấn bố thí, chuyển tải Phật Pháp. Những việc làm này giúp tâm hướng và chuyên chú vào Pháp, có được độ tỉnh giác. 

- Trừ bỏ các tâm thô thiển: Trước khi vào thiền, cần dùng chánh kiến để diệt trừ các cấu uế tâm thô thiển (ganh ghét, đố kỵ, ngã mạn, hơn thua, bất kính, ác ngữ, lời nói thô độc…). 

2. Thiết lập thái độ tu tập đúng đắn 

Để thực hành thiền Tứ niệm xứ, chúng ta cần quán sát thân, thọ, tâm, pháp với thái độ như sau:

- Nhiệt tâm: Cố gắng hết sức, sốt sắng, không lừ đừ và uể oải.

- Tỉnh giác: Chuyên chú, chuyên nhất, không phóng dật, không quên, ngay bây giờ, ở trong hiện tại.

- Chánh niệm: Tâm nhận biết, biết rõ sự vật đúng như bản chất thực tại, không xen tạp sự phân biệt, khen chê, mong cầu hay dính mắc. 

- Mục đích: Trừ bỏ, chế ngự tham ưu (tham sân) ở đời. Nếu thiếu mục đích trừ bỏ tham sân ở đời thì sự thực hành sẽ dẫn đến sai lệch và không thể giải thoát. 

Ví dụ: Kẻ ăn trộm cũng rất tỉnh giác, chú niệm, cẩn trọng trong từng việc nhưng không trừ bỏ tham ưu ở đời (mục đích của hắn là trộm đồ - tham, sân, bất thiện; sau khi lấy trộm được thì lo lắng, sợ bị phát hiện - ưu). Vì vậy, tuy tỉnh giác mà không thể đem đến kết quả tốt đẹp.

3. Thực hành thiền quán trên 4 nền tảng

a. Quán thân trên thân: Đức Phật dạy: Thân thể được sử dụng như thế nào thì tuệ tri (rõ biết, ý thức rõ ràng) như thế ấy. Gồm 6 phần thực hành:

- Quán hơi thở: Rõ biết hơi thở vào/ra, dài/ngắn

- Quán đại oai nghi: Đi biết rõ đang đi, đứng biết rõ đang đứng, nằm biết rõ đang nằm, ngồi biết rõ đang ngồi. 

- Quán tiểu oai nghi: Nhận biết rõ ràng từng cử động nhỏ nhất như co tay, duỗi tay, mặc áo, ăn uống, nhai nuốt, đại tiện, tiểu tiện...

- Quán thân bất tịnh: Thấy rõ sự bất tịnh của thân để đối trị tham dục.

- Quán tứ đại: Nhận biết rõ thân này chỉ là hợp thể của đất, nước, gió, lửa để thấy tính chất vô ngã của thân thể. Nghĩa là thân này không có chủ thể, không phải là “tôi”, của “tôi”.

- Quán tử thi: Quán sát xác chết.

b. Quán thọ trên các thọ: Nhận diện rõ cảm thọ để dần làm chủ, không bị chúng trói buộc, lôi kéo:

- Khổ thọ: Cảm giác khổ trên thân (khổ) hoặc khổ trong tâm (ưu).

- Lạc thọ: Cảm giác sung sướng, khoái lạc trên thân (lạc) hoặc trong tâm (hỷ). 

- Xả thọ (Bất khổ bất lạc thọ): Trạng thái trung tính, không sướng không khổ. 

c. Quán tâm trên tâm

- Theo dõi, quan sát nội tâm xem tâm hoạt động ra sao để dần làm chủ, quản trị, huấn luyện tâm. 

- Rõ biết tâm có tham hay không tham, có sân hay không sân, có si hay không si? Tâm quảng đại hay có hạn lượng? Tâm an định hay rối loạn? Bắt quả tang mọi ý niệm thiện ác ngay khi mới khởi sinh để điều phục.

d. Quán pháp trên các pháp: Đức Phật chỉ dạy chúng ta quán về các pháp:

- Quán Ngũ triền cái: Nhận diện 5 điều che mờ tâm trí, khiến ta mất đi sự sáng suốt (tham dục, sân hận, nghi ngờ, thụy miên, trạo cử).

- Quán Ngũ thủ uẩn, Lục căn (18 giới), Thất giác chi.

- Quán Tứ Thánh Đế: Thấy rõ Khổ đế, Tập đế, Diệt đế, Đạo đế. 

Trên đây là những chia sẻ của Thầy Thích Trúc Thái Minh về thiền Tứ niệm xứ. Hy vọng qua đây, quý độc giả sẽ hiểu rõ hơn về phương pháp thiền này và có thể ứng dụng ngay vào nếp sống thường nhật. Khi giữ được sự tỉnh giác và chánh niệm trong mọi hoàn cảnh, chúng ta không chỉ làm việc hiệu quả, dứt trừ được những phiền não, sân hận mà còn tự kiến tạo cho mình một cuộc sống an lạc, hạnh phúc.        

Quý vị cũng có thể tìm hiểu thêm những hướng dẫn chi tiết trong việc tu tập Phật Pháp, thiền qua các bài giảng của Thầy tại chuyên mục Tu tập - Giác ngộ. Ngoài ra, nếu còn điều gì thắc mắc, quý vị vui lòng để lại bình luận tại bài viết, gửi về chuyên mục Hỏi đáp Phật Pháp hoặc liên hệ tại đây để được giải đáp. Kính chúc quý vị mạnh khỏe, thân tâm thường lạc.