A-la-hán là gì? Lộ trình tu tập đoạn tận khổ đau, chứng đắc giải thoát

A-la-hán là quả vị Thánh cao nhất của hàng Thanh Văn; tâm của các Ngài hoàn toàn trong suốt, thanh tịnh, đoạn tận mọi tham, sân, si, phiền não, dứt sạch nỗi sợ và khổ đau. Bậc chứng đắc quả vị này sẽ thành tựu những công đức và năng lực tối thắng như: chứng đạt lục thần thông, mang đến hạnh phúc to lớn cho chúng sinh, không còn bị phiền não, đau khổ,... 

Đây là quả vị mà bất cứ ai cũng có thể đạt được nếu tu tập chân thật, đúng chánh Pháp. Bài viết dưới đây sẽ giúp quý vị hiểu hơn về oai lực của bậc Thánh A-la-hán và lộ trình tu tập để thành tựu quả vị này.

A-la-hán là gì? Ba ý nghĩa của danh xưng A-la-hán

- Định nghĩa: A-la-hán là quả vị cao nhất trong bốn quả Thánh của hàng Thanh Văn (gồm Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm và A-la-hán).

- Cách nhận diện một vị Thánh A-la-hán: Trong kinh Thanh Tịnh (kinh Trường A Hàm”, Đức Phật dạy về 9 việc một vị Thánh A-la-hán không làm gồm:

Thứ nhất là không giết hại.

Thứ hai là không trộm cắp.

Thứ ba là không dâm dục.

Thứ tư là không nói dối.

Thứ năm là không xả đạo, tức là không bao giờ bỏ đạo.

Thứ sáu là không bị dục chi phối.

Thứ bảy là không bị sân chi phối.

Tám là không bị sợ hãi chi phối.

Thứ chín là không bị nghi chi phối.

- A-la-hán có 3 ý nghĩa:

(1) Sát tặc (giết giặc): Một vị A-la-hán đã làm sạch hết “giặc” vô minh, tham, sân, si và phiền não. 

(2) Vô sinh (không bắt buộc phải sinh ra nữa): Bậc ngay hiện đời đã chứng quả giải thoát, không bị luân hồi sinh tử, các Ngài do nguyện mà tái sinh. 

(3) Ứng cúng: Là một vị xứng đáng nhận lãnh trời, người cúng dường. Với đức hạnh của vị A-la-hán, cúng dường cho Ngài là một may mắn và được phước lành to lớn.

Phẩm hạnh cao quý và năng lực siêu việt bậc Thánh A-la-hán

1. Tâm thường an lạc: Bậc A-la-hán đã đoạn diệt được phiền não, không bị căn trần chi phối nên tâm các Ngài diệt sạch tất cả phiền não (còn được gọi là tịch diệt), tức tâm thường an lạc. Vì vậy, không ai có thể làm cho các Ngài buồn phiền được.

2. Chứng đạt lục thần thông: Chỉ có bậc Thánh A-la-hán tu theo chính Pháp của đạo Phật mới có đủ sáu thần thông (gồm: thiên nhãn thông, thiên nhĩ thông, tha tâm thông, túc mạng thông, thần túc thông, lậu tận thông); còn các vị tu khác có đến năm phép thần thông (ngũ thông), trong đó không có lậu tận thông. Trong kinh Mi Tiên Vấn Đáp có nói rằng các vị A-la-hán có năng lực dùng thần thông bay lên trên cung trời nhanh như "một vị lực sĩ co duỗi cánh tay".

3. Ruộng phước màu mỡ của thế gian: Người đã chứng vào dòng Thánh xuất thế là vô cùng cao quý, là ruộng phước điền tối thắng, xứng đáng để chư Thiên và nhân loại đảnh lễ, cúng dường. 

4. Mang đến hạnh phúc to lớn cho chúng sinh: Do tâm từ của các vị A-la-hán rất lớn nên chiêu cảm được những điều tốt, làm cảm động đến trời đất nên nơi nào có các Ngài xuất hiện là niềm hạnh phúc vô cùng to lớn cho nhân loại và chúng sinh; được chúng chư Thiên, chư Thần bảo hộ; nơi đó được tốt lành, an lạc,... Điều này được Đức Phật nói đến trong kinh Bốn Mươi Hai Chương. 

Giải mã những điểm đặc biệt của vị A-la-hán

1. Chấm dứt mọi nỗi sợ hãi 

A-la-hán là bậc đã dứt sạch mọi phiền não kiết sử, tâm của các Ngài không còn tham, sân, si (không còn lậu hoặc), hoàn toàn thanh tịnh. Vì vậy, các Ngài không còn bất kỳ nỗi sợ hãi nào, bởi mọi nguyên nhân gây ra sợ hãi đối với các Ngài không còn.

2. Bậc A-la-hán có còn phạm giới?

Theo kinh Mi Tiên Vấn Đáp, bậc A-la-hán đôi khi vẫn còn phạm giới. Tuy nhiên, tính chất phạm lỗi của các Ngài được phân định rõ ràng như sau:

Giới Đức Phật đặt ra gồm hai loại giới gồm: giới thuộc về thế gian và giới dành riêng cho bậc xuất gia. Bậc A-la-hán tuyệt đối không bao giờ phạm những giới thuộc về thế gian. Còn các Ngài có thể vô tâm, vô ý hoặc do không biết mà phạm vào giới Đức Phật chế định cho người xuất gia, chủ yếu rơi vào 4 trường hợp:

- Vô tâm, vô ý: Về hình thức thì có phạm, nhưng về nội dung và tính chất thì không vì các Ngài không có cố ý, không tác ý.

- Phi thời mà tưởng là đúng thời: Ví dụ, vào ngày trời không có nắng, vị A-la-hán do không thấy bóng cây để định giờ nên có thể lỡ dùng bữa khi đã quá giờ ngọ.

- Đã ngăn vật thực mà tưởng là chưa ngăn: Trong luật của Phật có việc ngăn vật thực này là không được ăn nữa, nhưng do không biết, tưởng là chưa ngăn nên Ngài lỡ thọ thực.

- Đồ dùng không phải dư mà tưởng là dư (hoặc ngược lại): Các đồ dùng cá nhân không phải là đồ dư thừa mà Ngài tưởng là dư thừa, không phải là xả mà Ngài lại xả đồ dùng ấy đi (liên quan đến giới luật của Tỳ kheo).

3. Người tại gia khi chứng quả A-la-hán bắt buộc phải xuất gia hoặc nhập Niết bàn

Cư sĩ tại gia nếu tu tập chân thật hoàn toàn có thể chứng đạt Thánh quả từ sơ quả Tu-đà-hoàn đến quả A-na-hàm. Tuy nhiên, khi chứng quả A-la-hán, người ấy bắt buộc phải xuất gia trong ngày hôm đó, còn nếu không xuất gia thì phải Niết bàn. Bởi phẩm chất, phẩm đức của một vị A-la-hán quá lớn nên thân người cư sĩ tại gia không đủ sức chứa đựng nổi. 

Lộ trình từ phàm phu đến bậc Thánh A-la-hán

1. Tiến trình gọt giũa tâm qua 4 quả vị Thánh

Bốn quả vị Thánh là bốn quả vị giác ngộ trong đạo Phật, gồm: Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm và A-la-hán. 

- Quả Tu-đà-hoàn: Được coi là bước đầu tiên vào dòng Thánh. Bậc chứng quả Tu-đà-hoàn đã cắt đứt ba kiết sử gồm thân kiến, hoài nghi và giới cấm thủ; có lòng tin chân chính vào giáo Pháp diệt khổ của Đức Phật.

- Quả Tư-đà-hàm: Bậc đã đoạn trừ ba kiết sử và làm giảm nhẹ tham, sân, si, không còn nhiều sự ích kỷ, nóng nảy, hận thù. 

- Quả A-na-hàm: Bậc đã diệt trừ hoàn toàn tâm tham dục, ích kỷ, sân hận và ba kiết sử (thân kiến, hoài nghi và giới cấm thủ). 

- Quả A-la-hán: Bậc đã nhổ tận gốc rễ 5 sợi dây ràng buộc: sắc ái, vô sắc ái, ngã mạn, phóng tâm và vô minh. 

Xem thêm về lộ trình tu tập đạt được bốn quả vị Thánh tại đây!

2. Thực hành trong đời sống hàng ngày

(1) Thanh lọc tâm: Đạo Phật lấy sự thanh lọc tâm, gọt giũa bản thân cho tốt, cho sạch được tâm tham, sân, si, mạn nghi, tà kiến là những điều căn bản của tu chứng vào quả Thánh. Cho nên, ngay trong cuộc sống hàng ngày, chúng ta phải biết thanh lọc tâm ích kỷ, chấp trước, đố kỵ, ganh ghét, tham lam danh lợi,...

(2) Giữ gìn giới luật nền tảng: Năm giới (không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nghiện ngập) của người Phật tử tại gia là nền tảng đạo đức căn bản. Sau đó, đối với bậc xuất gia, việc giữ gìn thêm các giới giúp thanh tịnh về ba nghiệp thân, khẩu, ý; từ đó đi đến đắc quả vị giải thoát. 

Phân biệt giữa bậc Thánh A-la-hán và Đức Phật Toàn Giác

Xét về khía cạnh giải thoát hay khía cạnh dứt sạch các lậu hoặc thì các vị A-la-hán và Đức Phật cũng như nhau. Tuy nhiên, giữa bậc Thánh A-la-hán và Đức Phật Toàn Giác có những sự khác biệt được thể hiện qua các phương diện dưới đây.

1. Trí tuệ và sự hiểu biết 

Đức Phật là bậc toàn giác - thấy biết hết hoàn toàn, không còn một điểm nào là không biết. Ngài có đầy đủ bốn tuệ và mười tám pháp vô ngại, vô lượng, bất khả tư nghì, không ai sánh bằng. Mười tám pháp như thấy tất cả các việc quá khứ, hiện tại, vị lai, khả năng tư duy, ngôn ngữ, trí nhớ,... nhờ đó Ngài dễ dàng thấy biết tâm của chúng sinh, thấy biết mọi việc để hóa độ chúng sinh. Và kho hiểu biết của Đức Phật là vô lượng vô biên; Ngài chỉ cần hướng tâm đến bất kỳ điều gì là biết ngay tức khắc trong một niệm.

Các vị A-la-hán mặc dù đã giải thoát, các Ngài vẫn còn những khiếm khuyết về kiến thức, về tâm và về tuệ. Các Ngài chỉ biết được những gì trong phạm vi sở học và sự chứng đắc của mình. Ví dụ, về thần thông túc mạng (biết các kiếp trước), các vị A-la-hán chỉ biết được trong giới hạn khoảng 84.000 kiếp, trong khi Đức Phật biết vô hạn.

2. Công đức tu hành

Công đức tu hành của bậc A-la-hán không thể bẳng Đức Phật, bởi Đức Phật là tối thượng, tối thắng về tất cả các mặt. Sau khi đắc quả A-la-hán thì còn phải phát tâm Bồ đề tu hành tích lũy vô số các công đức, các ba-la-mật mới có thể thành tựu đạo quả được.

3. Khả năng thấy tâm thức

Theo nguyên lý của con đường tu đạo, bậc trên bao giờ cũng biết được tâm bậc dưới, còn bậc dưới không biết được tâm bậc trên. Một vị A-la-hán có thể biết tâm của bậc Thánh thấp hơn nhưng không thể biết được tâm của các vị Bồ tát, của Phật Toàn Giác. Còn Đức Phật, Ngài biết hết tâm của mọi loài.

4. Việc tuyên bố chứng đắc

Đức Phật có thể tuyên bố mình đã giác ngộ và chứng đắc A-la-hán vì Ngài là người tìm ra chân lý, giáo Pháp cứu khổ cho chúng sinh, mà thời đó không ai biết được, chưa ai tuyên thuyết chân lý. Và Ngài đã quán sát tất cả và thấy rằng không ai hơn mình để Ngài học hỏi.

Còn các vị A-la-hán không bao giờ nói mình chứng quả vì các Ngài chứng quả nhưng cũng chỉ truyền giáo Pháp của Phật. Nếu các Ngài tuyên bố điều này thì nhiều người học Phật chưa chứng quả, hay một phàm phu, kẻ ác cũng có thể tuyên bố mình chứng quả, khi ấy không lấy ai kiểm chứng vì đều chỉ nói lại lời Phật đã dạy. Cho nên, tự thân các vị A-la-hán biết được rằng, nói ra sẽ làm hại bản thân và hại chúng sinh. 

5. Vai trò và lý tưởng

Đức Phật là bậc đạo sư, Ngài là người tự mình giác ngộ chân lý và tìm ra con đường để dạy lại cho chúng sinh. Còn bậc A-la-hán, các Ngài nghe lời Phật dạy rồi tu tập theo mà chứng quả A-la-hán.

Trên đây là những chia sẻ của Thầy Thích Trúc Thái Minh về vị Thánh A-la-hán. Hy vọng rằng, qua đó, các bạn có thể nhận diện rõ nét về phẩm hạnh, năng lực cũng như lộ trình tu tập để chứng đắc Thánh quả này. Từ đó, chúng ta càng thêm kính ngưỡng các bậc Thánh nhân, đồng thời tinh tấn thực hành để dần thoát khỏi sự trói buộc của khổ đau và vòng sinh tử luân hồi.

Ngoài ra, các bạn có thể tìm hiểu thêm những bài giảng về kiến thức Phật giáo khác tại chuyên mục Tu tập tại gia. Hoặc nếu còn điều gì thắc mắc, quý độc giả có thể để lại bình luận dưới bài viết, gửi về chuyên mục hỏi đáp hoặc liên hệ tại đây để được giải đáp. Kính chúc quý vị mạnh khỏe, an lạc!