Tứ Thánh quả là gì? Dấu hiệu nhận biết và cách tu chứng Thánh quả

Tứ Thánh quả (hay tứ quả Thanh văn) là bốn quả vị giác ngộ trong đạo Phật, gồm Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm và A-la-hán. Việc thực chứng các tầng bậc giác ngộ này mang lại lợi ích tối thắng như: giúp vĩnh viễn không đọa vào ba đường ác (địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh); trở thành ruộng phước tối thắng cho chúng sinh;... 

Để đạt được các quả vị này, hành giả cần thấu hiểu bản chất của bậc Thánh, nắm vững phương pháp tu tập và nhận diện các dấu hiệu chứng đắc theo đúng lời Đức Phật dạy. 

Tứ Thánh quả là gì? Ý nghĩa “Thánh bốn đôi, tám vị”

Tứ Thánh quả là bốn cấp độ giác ngộ mà người đệ tử Phật chứng đạt thông qua quá trình tu tập. Người đạt được bốn quả vị này sẽ trở thành những vị xuất thế gian, không còn trôi lăn trong luân hồi sinh tử. 

Bốn quả vị này bao gồm:

(1) Sơ quả Tu-đà-hoàn (hay còn gọi là nhập lưu hoặc dự lưu): Được coi là bước đầu tiên vào dòng Thánh. Bậc chứng quả Tu-đà-hoàn đã cắt đứt ba kiết sử gồm thân kiến, hoài nghi và giới cấm thủ; có lòng tin bất thối chuyển vào Tam Bảo; không bao giờ bị đọa vào ba đường ác. Và vị ấy chỉ còn tái sinh tối đa bảy kiếp nữa trong cõi người hoặc trời trước khi đắc giải thoát hoàn toàn.

(2) Nhị quả Tư-đà-hàm (hay còn gọi là nhất lai Thánh quả): Bậc đã đoạn trừ ba kiết sử và làm giảm nhẹ tham, sân, si, không còn nhiều sự ích kỷ, nóng nảy, hận thù. Người chứng quả này chỉ còn phải tái sinh làm người một lần duy nhất trước khi chứng quả vô sinh giải thoát.

(3) Tam quả A-na-hàm (hay còn gọi là bất lai Thánh quả): Bậc đã diệt trừ hoàn toàn tâm tham dục, ích kỷ và sân hận; không còn tái sinh vào cõi trần gian mà sinh lên cõi trời và đắc quả vô sinh giải thoát tại đó.

(4) Tứ quả A-la-hán (hay còn gọi là A-la-hán Thánh quả): Quả vị Thánh cao nhất; tâm các Ngài hoàn toàn trong suốt, thanh tịnh, đoạn tận mọi tham, sân, si. Bậc A-la-hán còn có ba ý nghĩa:

- Sát tặc (giết giặc): Làm sạch hết “giặc” vô minh, tham, sân, si, phiền não. 

- Vô sinh (không bắt buộc phải sinh ra nữa): Bậc ngay hiện đời đã chứng quả giải thoát, không còn bị luân hồi sinh tử, nếu có tái sinh thì cũng do nguyện mà sinh. 

- Ứng cúng: Là một vị xứng đáng nhận lãnh trời, người cúng dường. Và người cúng dường cho một vị A-la-hán thì được phước lành to lớn.

Khi nhắc đến bốn quả Thánh, kinh điển thường nhắc đến bốn đôi tám vị (kinh Tam Bảo). Định nghĩa này được giải thích như sau:

- Bốn đôi: Có bốn quả Thanh văn gồm Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm và A-la-hán; còn có những người đang hướng đến những quả này (gọi là hướng quả hay nhập lưu) như: người hướng đến quả Tu-đà-hoàn, người hướng đến quả Tư-đà-hàm, người hướng đến quả A-na-hàm và người hướng đến quả A-la-hán. Người chứng quả và người hướng quả Tu-đà-hoàn tạo thành một đôi; tương tự với các quả vị khác. Như vậy, tổng có bốn đôi. 

- Tám vị: Bốn đôi trên phân ra thành tám vị khác nhau, gồm: hướng quả Tu-đà-hoàn, chứng quả Tu-đà-hoàn, hướng quả Tư-đà-hàm, chứng quả Tư-đà-hàm, hướng quả A-na-hàm, chứng quả A-na-hàm, hướng quả A-la-hán, chứng quả A-la-hán.

Những phẩm hạnh thoát tục của bậc chứng bốn Thánh quả

(1) Có chính kiến, tư duy chân chính: Các bậc Thánh (từ sơ quả trở đi), có chính kiến rõ ràng, tư duy chân chính.

(2) Sự thành thật tuyệt đối: Đặc điểm tâm lý rất đặc biệt của bậc Thánh là không bao giờ che giấu lỗi lầm. Nếu vô tình phạm lỗi bằng ý, lời hay thân, các Ngài sẽ ngay lập tức phát lộ sám hối, bày tỏ ra để rửa sạch lỗi lầm. 

(3) Ruộng phước tối thắng của thế gian: Người đã chứng vào dòng Thánh vô cùng cao quý, xứng đáng được chư Thiên, nhân loại đảnh lễ, cúng dường. Nhiều bài kinh đã ghi lại minh chứng về quả phước to lớn nhờ việc cúng dường lên các bậc Thánh như: kinh Tiểu Bộ (Kinh Lâu Đài Của Người Cho Cơm Cháy, Kinh Chuyện Mẹ Của Trưởng Lão Xá-lợi-phất), Bộ Kinh Tập (Kinh Ngài Ma Ha Ca Diếp Độ Bà Lão Nghèo),... 

(4) Thấu suốt nhân quả: Bậc tu hành càng cao thì càng thấu suốt và thấy rõ sự vận hành của nhân quả.

Hành trình chuyển hóa tâm thức: 3 cách tu tập đạt được bốn quả vị Thánh

1. Thực hành Bát chánh đạo

Trong kinh Trường Bộ, Đức Phật nói rõ giá trị của Bát chánh đạo: trong bất kỳ giáo Pháp nào không chứa Bát chánh đạo thì không thể sinh ra các bậc Thánh. Đức Phật còn khẳng định nếu chúng ta học, hiểu chính Pháp đúng đắn thì thế gian không vắng các bậc A La Hán. Và ở đâu truyền dạy chính Pháp đúng, ở đó sẽ còn những vị A La Hán xuất hiện.

2. Đoạn trừ ba sợi dây ràng buộc (thân kiến, giới cấm thủ, hoài nghi) để chứng sơ quả

Để bước vào dòng Thánh (Sơ quả Tu-đà-hoàn), hành giả bắt buộc phải cắt đứt ba kiết sử đầu tiên:

- Đoạn trừ thân kiến: Thân kiến là thấy thân này thật là mình, chấp thân là ta, là “của ta”. Thuở ban đầu, thân này hình thành nhờ tinh cha, huyết mẹ, rồi nhờ máu mẹ nuôi dưỡng. Khi được sinh ra, thân này cũng mượn tứ đại bên ngoài đắp vào (qua việc bú sữa mẹ, ăn cháo, ăn cơm,...). Trong khi đó, chúng ta luôn nghĩ rằng thân này là ta, là của ta, đây chính là ta. 

Cho nên, hàng ngày, chúng ta cần quán sát, tư duy thật kỹ để thấy thân này không có gì là tôi, là của tôi. Ví dụ như xương sườn gãy có thể thay mới, chân gãy có thể thay chân giả,... thì không có gì là tôi.

- Dứt sạch hoài nghi: Người chứng quả (từ bậc Thánh Tu-đà-hoàn trở đi) đã không còn một chút mảy nghi ngờ, hoàn toàn tin tưởng Đức Phật, tin tưởng chính Pháp, tin vào sự giác ngộ của mình. Đạo Phật gọi là tín tâm thanh tịnh - lòng tin trong sạch; tức là tự tâm thấy rõ ràng, minh bạch, không ai có thể lay động, là lòng tin bất thoái chuyển. Để đạt được lòng tin này, ta cần chăm chỉ học và thực hành Pháp của Phật.

- Xa lìa giới cấm thủ: Tức là không còn mắc vào những giới cấm thủ - không chấp trước những giới cấm không đúng Pháp, chấp vào tà kiến, các cấm kỵ hay nghi lễ vô lý. Ví dụ, không mắc vào một số quan điểm sai lầm như ngồi tu là phải bịt mắt mới đắc đạo hay quan niệm rằng ăn đồ thắp hương là bị ngu si,... Khi đã hiểu về những điều đó, chúng ta cần thực hành năm giới căn bản của người Phật tử (không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không say sưa nghiện ngập). Điều đó sẽ giúp cho chúng ta tăng trưởng lòng từ bi, tâm được thanh thản, an vui và tâm trí được sáng suốt. 

3. Thực hành hạnh đầu đà để thúc đẩy lộ trình

Trong kinh Mi Tiên Vấn Đáp, Đại đức Na-tiên khẳng định những giá trị cao quý của pháp đầu đà, trong đó những ai thọ hành 13 pháp đầu đà là người đã gần kề Niết bàn, tức là duyên đạt đạo của người ấy không phải là khó. 

Cư sĩ tại gia có thể chứng Thánh quả không?

Người cư sĩ tại gia tu tập chân thật hoàn toàn có thể chứng đạt từ sơ quả Tu-đà-hoàn đến quả A-na-hàm. Tuy nhiên, khi chứng quả A-la-hán, bắt buộc trong ngày hôm đó, người ấy phải xuất gia, nếu không xuất gia thì phải Niết bàn. Vì phẩm chất, phẩm đức của một vị A-la-hán quá lớn mà thân người cư sĩ tại gia không đủ sức chứa đựng nổi. 

Lưu ý:

Người xuất gia là những người sống thiểu dục tri túc, ly dục, là người đã từ bỏ tất cả, cho nên duyên của các Ngài rất thù thắng để chứng đạt đạo quả.

Cách nhận biết một bậc chứng bốn quả Thanh Văn giữa đời thường

1. Không tự xưng là bậc Thánh: Trong giới luật, các bậc chứng đắc Thánh quả không bao giờ tự nhận mình là Thánh nhân, trừ những duyên đặc biệt.

2. Có lòng tin thanh tịnh với giáo Pháp, với Tam Bảo: Bậc chứng bốn quả Thanh Văn có lòng tin thanh tịnh, bất thoái chuyển đối với giáo Pháp, đối với Tam Bảo. Nếu còn phân vân, nghi ngờ, không rõ biết bản thân đã chứng quả chưa, thì người này vẫn chưa chứng Thánh. 

3. Dựa trên công đức tu hành và sự chuyển hóa trong tâm: Đạo Phật lấy sự thanh lọc tâm, gọt giũa bản thân cho sạch được tâm mạn nghi, tà kiến là những điều căn bản của tu hành chứng quả Thánh, chứ không lấy thước đo về tuổi tác, số năm tu hành,... để khẳng định sự tu tập.

Trên đây là những chia sẻ của Thầy Thích Trúc Thái Minh về Tứ Thánh quả - một điều không phải là huyền thoại xa vời, mà là kết quả tất yếu của một quá trình tu tập. Mong rằng, các bạn sẽ nhận diện rõ ràng về phẩm hạnh của các bậc Thánh nhân, cách tu để chứng Thánh quả,... Từ đó, biết cách thực hành để dần đưa đến sự chuyển hóa từ phàm thành Thánh, không còn bị trói buộc trong khổ đau của sinh tử luân hồi. 

Ngoài ra, các bạn có thể tìm hiểu thêm những bài giảng về kiến thức Phật giáo khác tại chuyên mục Tu tập - Giác ngộ. Hoặc nếu còn điều gì thắc mắc, quý độc giả có thể để lại bình luận dưới bài viết, gửi về chuyên mục hỏi đáp hoặc liên hệ tại đây để được giải đáp. Kính chúc quý vị mạnh khỏe, an lạc!