Chánh ngữ trong đạo Phật: Cách dùng lời nói nuôi dưỡng hạnh phúc

Chánh ngữ là những lời nói chân thật, hòa nhã, đem lại sự đoàn kết, lợi ích cho mình và mọi người. Lời nói có thể là liều thuốc chữa lành, đem đến niềm vui, hạnh phúc; nhưng cũng có thể là “con dao” vô hình gây tổn thương, khiến chúng ta đánh mất niềm tin từ người khác và có thể dẫn đến đau khổ cho chúng ta trong tương lai. Đó là lý do Đức Phật thuyết về chánh ngữ (lời nói chân chính) - là một trong tám phương pháp để tìm thấy hạnh phúc ngay trong hiện tại và đi đến Niết bàn, chấm dứt hoàn toàn mọi khổ đau.

Để hiểu về chánh ngữ, cách ứng dụng chánh ngữ giúp tạo dựng niềm tin, uy tín, dễ đạt đến thành công, kính mời quý vị cùng đón đọc bài viết dưới đây để biết cách ứng dụng chánh ngữ vào đời sống, từ đó tránh được nhiều nhân quả xấu từ lời nói tà ngữ đem lại!

Chánh ngữ là gì?

Chánh ngữ (hay chính ngữ) là một trong tám thành phần quan trọng của Bát chánh đạo (8 điều chân chính). Cụ thể, chánh ngữ là những lời nói chân chính, tốt đẹp, lợi ích, ngay thẳng, đạo đức.

Chính ngữ được thể hiện ở 4 phương diện sau: Không nói dối, không nói lời ác độc, không nói hai lưỡi và không nói thêu dệt.

1. Không nói dối 

- Định nghĩa: Là lời nói đúng sự thật, không vu khống. Tức là sự thật như thế nào thì chúng ta cần phản ánh đúng như thế ấy (đúng bảo đúng, sai bảo sai,...). Tuy nhiên, sự thật này cần phải có lợi ích. Nếu là những sự thật khi nói ra khiến mọi người bị tổn hại thì chưa nên nói.

- Ngoại lệ: Đức Phật cho phép nói dối trong trường hợp vì lòng từ bi, mong muốn điều tốt lành, niềm vui cho người khác. Chẳng hạn việc bác sĩ chủ động nói giảm đi tình trạng của bệnh nhân bị bệnh hiểm nghèo để họ không bị lo lắng, đau khổ mà an lòng, yên tâm, vui vẻ sống những ngày tháng cuối đời.

2. Không nói lời ác độc

- Định nghĩa: Là không nói lời cay nghiệt, chê bai, nguyền rủa, gây đau khổ, tổn thương cho người. Ví dụ: Không chê bai ngoại hình, sự khiếm khuyết của người khác.

- Điều nên làm: Nói những lời hòa nhã, ái kính, tôn trọng và yêu thương đối với mọi người.

3. Không nói hai lưỡi

- Định nghĩa: Là không nói lời chia rẽ, đâm thọc, kích động gây mâu thuẫn, mất đoàn kết, bất hòa giữa người với người. Ví dụ: Chúng ta không nói những lời khiến cặp vợ chồng đang ấm êm, yêu thương nhau phải nghi ngờ, hiểu lầm, dẫn đến cãi vã, ly dị.

- Điều nên làm: Dùng lời nói để gắn kết, giúp mọi người hòa hợp, đoàn kết và yêu thương nhau.  

- Ngoại lệ: Chúng ta được nói lời chia rẽ nếu hành động này xuất phát từ dụng ý tốt (muốn giúp đỡ và bảo vệ người khác khỏi những điều xấu ác). Ví dụ: Cha mẹ thấy con cái chơi với kẻ xấu thì sẽ tìm cách chia rẽ con với kẻ xấu đó. Hoặc khi phát hiện một kẻ xấu đang lôi kéo người khác, ta dùng lời nói để tách họ ra.

4. Không nói thêu dệt

- Định nghĩa: Là không nói chuyện phù phiếm, vô bổ, do mình đơm đặt lên, có ít suýt ra nhiều để khêu gợi, kích động dục vọng, những điều xấu xa của con người.

- Ví dụ: Chúng ta không nói, bình luận, thêu dệt chuyện của người khác. Vì việc này gây lãng phí thời gian và tạo những nhân quả xấu.

3 giá trị thiết thực khi ứng dụng chánh ngữ vào đời sống

1. Cải thiện giao tiếp để thành công

Người biết dùng chánh ngữ thì sẽ nói với tâm bao dung, yêu thương, hỷ xả, thông cảm, tha thứ, mong muốn cho mọi người những điều tốt đẹp. Đó là sự giao tiếp khéo léo, nhã nhặn, văn minh, lịch sự giúp chúng ta được mọi người yêu quý và dễ dàng thành công trong sự nghiệp.

2. Tránh nhân quả xấu từ tà ngữ 

Nếu chúng ta không nói lời chánh ngữ, mà dùng ngôn từ ác độc, chê bai hay gây chia rẽ,… thì chúng ta có thể nhận lại những nhân quả xấu hoặc các khổ đau trong đời sau.

Như trong kinh Nhân Quả, Đức Phật dạy:

“Đời xưa chửi mẹ mắng cha,

Rủa lời tục tĩu cùng là ác tâm,

Nay thì mồm méo miệng câm,

Rụng răng thụt lưỡi tính hâm tỷ ngàn.

Đời xưa lắm sự dèm pha,

Gươm đưa hai lưỡi giáo khoa hai đầu,

Kiếp này sứt miệng răng vâu,

Nói lời quang quác ai hầu muốn nghe.

Kiếp xưa nói xấu người ta,

Tự dưng gắp lửa bỏ qua tay người,

Nay nhầm thuốc độc chết tươi,

Dãi đờm máu mủ eo ơi thảm buồn”.

Hay minh chứng trong Tích Truyện Pháp Cú về một câu chuyện có thật thời Đức Phật tại thế: Có một cô gái ngoại đạo tên là Cinca. Ngoại đạo xúi giục Cinca độn khúc gỗ vào bụng, giả mang thai để vu khống Đức Phật trước đám đông. Ngay lập tức, trời Đế Thích (Ngọc Hoàng) sai 4 vị thiên tướng xuống biến thành 4 con chuột chui vào váy của cô và cắn đứt sợi dây buộc khúc gỗ. Khi sợi dây đứt, khúc gỗ rơi rụng xuống đất và cắt đứt luôn bàn chân của cô ta. Lúc bấy giờ, sự thật phơi bày rõ ràng trước mắt mọi người, Cinca vô cùng xấu hổ và vội vã bỏ chạy. Nhưng chính vì tội ác vu khống Đức Phật, mặt đất đã tự nhiên nứt toác ra và nuốt chửng cô vào trong địa ngục A-tỳ.

3. Tạo dựng niềm tin với mọi người

Khi thực hành chánh ngữ, chúng ta sẽ giữ được niềm tin từ mọi người. Ngược lại, nếu không chánh ngữ mà nói dối, chúng ta sẽ đánh mất hết lòng tin của người khác, dẫn đến sự đổ vỡ trong các mối quan hệ. 

Ví dụ:

- Trong gia đình, nếu vợ chồng không chân thật, mà nói dối thì niềm tin dành cho nhau sẽ bị sụp đổ, từ đó sinh ra bất hòa.

- Trong tình bạn, dù đôi bạn chơi thân đến đâu nhưng nếu một người nói dối thì đôi bên sẽ mất lòng tin vào nhau và tình bạn ấy sẽ tan vỡ.

Đồng thời, sự dối trá là điều vô cùng nguy hiểm. Nó có thể khiến cho cả xã hội rơi vào trạng thái bất an, điên đảo, không một ai dám tin tưởng ai. Một khi con người sống với nhau mà thiếu sự tin tưởng, cuộc sống chắc chắn sẽ chỉ còn sự khổ đau, không thể có niềm vui.

Ví dụ: Có một cậu bé chăn cừu thích nói dối. Cậu đã từng nhiều lần hô hoán có sói giả để lừa gạt dân làng. Đến khi sói thật tấn công, cậu kêu cứu nhưng không ai tin, kết cục là toàn bộ đàn cừu bị ăn thịt.

Nguyên nhân mất chánh ngữ

1. Sự bùng phát của các cảm xúc tiêu cực

Khi tranh luận, sự bực tức khởi lên khiến chúng ta nói bừa, nói đại, nói dại. Từ đó có thể phạm vào các tiêu chuẩn của chánh ngữ như: nói dối, vu khống cho người; nói lưỡi hai chiều gây chia rẽ; nói lời thêu dệt; nói lời độc ác, nguyền rủa người.

2. Tâm kiêu mạn, chấp ngã

- Tâm kiêu mạn, tự cao: Có những người thấy mình hơn người khác, thường sinh ra tâm lý tự kiêu, chê bai, khinh thường người dẫn đến những lời nói thiếu chánh ngữ.

- Chấp ngã: Khi chúng ta chấp ngã - vô minh (không rõ biết chính mình), chấp thân tâm này là mình thì sinh ra tính khí thất thường, bắt nạt người khác hoặc chia rẽ mọi người.

Ví dụ: Ở trong nhà, cậy mình là anh lớn nên bắt nạt, trêu ghẹo các em. Từ đó, ta khiến cho các em hiểu lầm nhau.

4. Thói quen phán xét khi thiếu sự kiểm chứng

Nếu sử dụng mạng xã hội mà chưa rõ thực hư, đầu đuôi câu chuyện, chúng ta vội vàng lao vào chửi bới, thóa mạ và xúc phạm người khác một cách vô căn cứ thì sẽ dễ dàng mất chánh ngữ. Thậm chí, chỉ cần một nút “like” (thích) vào những bình luận hay bài viết tiêu cực ấy, chúng ta cũng đã vô tình để lại những hệ lụy và kết quả không tốt đẹp cho chính mình.

5. Khởi tâm ích kỷ, vụ lợi

Nếu chúng ta nói lời ngon ngọt, “chót lưỡi đầu môi” với động cơ vụ lợi, ích kỷ, hại nhân thì việc đó không tốt và khiến chúng ta mất chánh ngữ.

Cách thực hành chánh ngữ đem đến lợi ích cho mình và người

1. Suy nghĩ kỹ trước khi nói

Chúng ta hãy luôn suy nghĩ thật kỹ trước khi nói, áp dụng nguyên tắc “ăn có nhai, nói có nghĩ” hoặc “uốn lưỡi bảy lần trước khi nói” để đảm bảo lời nói không gây tổn thương đến người khác.

2. Giữ tâm bình tĩnh trong cuộc tranh luận

Trong tình huống căng thẳng hoặc tranh luận gay gắt khiến ta nổi giận, cần:

- Nhẫn nhịn: Chúng ta hãy tự nhắc nhở chính mình rằng: nói là dại, nín là khôn. Điều này sẽ giúp chúng ta trấn tĩnh lại và bớt nổi giận. Sau đó, chúng ta có thể nắm chặt tay, bặm môi một chút cũng giúp giảm được cơn giận. 

- Tránh đối diện với người chọc giận mình: Chúng ta cũng có thể đi ra nơi khác, ngoảnh mặt đi hay đi bách bộ vì nếu tiếp tục đối diện với người chọc giận mình thì chúng ta sẽ càng bực.

- Hít thở: Thực hành hít thở sâu, thở chậm để làm dịu cơn giận. 

- Thực tập thiền quán: 

+ Không bám chấp vào từ ngữ: Thay vì chú tâm đến ý nghĩa của từ ngữ, hãy quán chiếu lời nói của người chỉ đơn thuần là âm thanh đang dao động. Khi tâm không còn bám chấp vào ngữ nghĩa, chúng ta cũng sẽ không bị bức xúc.

+ Quán chiếu nhân duyên: Quán người đang dùng lời lẽ “chát chúa” với mình cũng chỉ là nhân duyên giả hợp mà thành; ngay cả âm thanh kia cũng là giả hợp, vốn không có thật.

Khi quán chiếu sâu sắc, tự nhiên tâm nóng giận của chúng ta được vơi bớt. Nhờ đó, chúng ta cũng tránh được việc nói ra những lời lẽ không đúng, không lợi ích.

3. Thực tập sử dụng ái ngữ

Hãy luôn nói với tâm yêu thương, thông cảm, lòng tha thứ, và mong muốn điều tốt đẹp cho mọi người. Trong giao tiếp hằng ngày, cần từ bỏ thói quen nói trống không, cộc cằn; thay vào đó, nên duy trì thái độ nhã nhặn, lịch sự và chủ động nói lời xin lỗi chân thành khi lỡ lời.

4. Chánh ngữ trên không gian mạng

Khi tham gia mạng xã hội, cần xây dựng thói quen bình luận văn minh. Chỉ lên tiếng khi biết rõ sự thật khách quan, không hùa theo đám đông để thóa mạ, chỉ trích người khác.

Trên đây là những lời phân tích của Thầy Thích Trúc Thái Minh về chánh ngữ. Hy vọng rằng, qua bài viết này, quý vị sẽ hiểu rõ về những lợi ích khi thực hành chánh ngữ, từ đó chăm chỉ, tích cực thực hành nói lời chân chính để được mọi người yêu quý và đạt được thành công trong cuộc sống, cũng như tránh được nhân quả xấu trong tương lai.

Quý vị cũng có thể tìm hiểu thêm những hướng dẫn chi tiết trong việc tu tập Phật Pháp qua các bài giảng của Thầy tại chuyên mục Phật Pháp ứng dụng. Ngoài ra, nếu còn điều gì thắc mắc, quý vị vui lòng để lại bình luận tại bài viết, gửi về chuyên mục Hỏi đáp Phật Pháp hoặc liên hệ tại đây để được giải đáp. 

Kính chúc quý độc giả luôn được an lạc, hạnh phúc!