Ngũ dục: Nhận diện sự trói buộc và 4 cách buông bỏ để an lạc, hạnh phúc

Ngũ dục là những ham muốn về 5 thứ gồm: tiền tài, sắc đẹp, danh vọng, ăn uống và ngủ nghỉ. Việc chạy theo ngũ dục để thỏa mãn mong cầu một cách quá mức không giúp có được hạnh phúc, mà càng khiến chúng ta dễ đánh mất lý trí, đưa ra những quyết định sai lầm và tự chuốc lấy mệt mỏi, bất an. Đạo Phật không khuyên chúng ta ngừng cố gắng, mà dạy cách tiết chế và chuyển hóa lòng ham muốn thành những khát vọng chân chính (thiện dục). 

Bài viết dưới đây giúp hiểu đúng về bản chất của ngũ dục và những phương pháp giảm trừ ham muốn theo lời Phật dạy; từ đó có được sự bình yên, an vui trong cuộc sống. 

Ngũ dục là gì? Ngũ dục gồm những gì?

- Định nghĩa: Ngũ dục (hay năm dục) là năm thứ ham muốn, khao khát lớn nhất chi phối đời sống của con người. 

- Ngũ dục gồm: tài, sắc, danh, thực, thùy; cụ thể:

+ Tài dục: Ham muốn về tài sản, vật chất, tiền của. 

+ Sắc dục: Ham muốn về sắc đẹp và tình dục.

+ Danh dục: Ham muốn về danh vọng, địa vị, quyền lực.

+ Thực dục: Ham muốn về ăn uống và mùi vị.

+ Thùy dục: Ham muốn về sự ngủ nghỉ. 

- Nguồn gốc: Tất cả mọi ham muốn không có gì ra ngoài lục trần (ngũ dục lục trần), bao gồm:

+ Sắc dục: Tất cả các hình sắc, đường nét đẹp đẽ.

+ Thanh dục: Âm thanh dễ chịu, lời khen ngọt ngào…

+ Hương dục: Các loại mùi hương dễ chịu. 

+ Vị dục: Các vị ngon, ngọt, béo, bùi,… 

+ Xúc dục: Sự xúc chạm, đụng chạm êm ái, khoái lạc.

+ Pháp dục: Các pháp khả ý, khả hỷ, khả ái.

5 bản chất của ngũ dục: Hiểu rõ để không bị mê lầm khổ đau

1. Không chân thật

Ngũ dục không có bản chất chân thật vì các khoái lạc, niềm vui do ngũ dục mang lại đều trôi qua và không thể nắm bắt được. Ví dụ, chúng ta nghĩ nếu có tài sản thì sẽ có niềm vui mãi mãi nhưng thực tế niềm vui ấy không có bản chất chân thật, chúng ta không thể vui mãi được. Như cảm xúc hạnh phúc khi xây xong được ngôi nhà cũng chỉ mang tính tạm thời; vì theo thời gian, chúng ta sẽ lại thấy chán vì căn nhà cũ đi.

2. Không trường cửu

Ngũ dục chỉ mang lại cảm giác vui sướng, hỷ lạc tạm thời, ngắn ngủi, mỏng manh và không bền vững. Bởi, các sự các vật hiện hữu trong đời này, tất cả theo đúng quy luật vô thường, đều đi đến chỗ hoại diệt. 

Trong cuộc đời mỗi người, có những cột mốc trọng đại như lấy chồng, lấy vợ,... được xem là vui nhất, nhưng cảm xúc ấy cũng không thể kéo dài mãi được.

3. Không bao giờ thỏa mãn

Theo chiết tự chữ Hán, chữ "dục" được ghép từ chữ "cốc" (cái hang) và chữ "khiếm" (thiếu thốn), tượng trưng cho một cái hang trống rỗng không bao giờ có thể lấp đầy. Tâm của chúng sinh không bao giờ thỏa mãn với những gì muốn có và đã có được. Ngũ dục với bậc phàm phu như chúng ta không bao giờ đầy. 

Như tiền bạc có một trăm lại nghĩ đến một ngàn, một vạn,... hay được làm chức này lại muốn làm chức khác cao hơn. Đức Phật ví việc thỏa mãn ngũ dục như người khát uống nước muối, càng uống sẽ càng khát.

4. Không có tội lỗi, tai họa bắt nguồn từ tâm tham đắm

Ngũ dục (tài, sắc, danh, thực, thùy) là nhu cầu thiết yếu để duy trì sự sống và sự phát triển của con người. Việc hưởng thụ ngũ dục đúng pháp, đúng nhu cầu thiết yếu không gây ra lỗi lầm. Tuy nhiên, tâm tham đắm, dính mắc và lòng ham muốn không có điểm dừng đối với ngũ dục sẽ tạo ra sự trói buộc, dẫn đến tai hoạ cho bản thân và người khác. 

Trong bài kinh Con Vượn Và Chiếc Bẫy, Đức Phật đã sử dụng hình ảnh bẫy của người thợ săn để nói về sự nguy hiểm của “bẫy” ngũ dục. Những con vượn nào có trí, không tham ăn sẽ nhận ra cạm bẫy và tránh xa; ngược lại, con vượn không quán sát hoặc vì tham ăn mà thò tay vào để lấy thức ăn thì sẽ bị dính bẫy. Càng cố gỡ, lại càng dính cả tay chân lẫn miệng vào bẫy, cuối cùng bị thợ săn bắt đi và thiêu nướng trên đống củi. Qua đó, Đức Phật dạy rằng, sự tham trong năm dục này chính là tai họa nhiều đời, gây ra đau khổ cho chúng ta.

5. Sự thiêu đốt và thống khổ triền miên

Ngũ dục khi không được trí tuệ soi sáng sẽ trở thành sự đòi hỏi, chiếm hữu đi kèm với ngã chấp, mang bản chất của sự thiêu đốt thân tâm, dẫn đến khổ đau. Sự khổ đau này kéo dài dai dẳng qua ba giai đoạn: 

- Khổ nhọc khi khao khát tìm cầu.

- Nơm nớp lo sợ, khổ sở để nắm giữ bảo vệ.

- Vô cùng đau khổ khi đối tượng dục lạc ấy biến mất hay mất đi.

Năng lượng “dục” sẽ biến thành thiện dục nếu có trí tuệ dẫn dắt, giúp ta được lợi ích; ngược lại nếu để dục sai sử thì sẽ biến thành “ác dục”, khiến chúng ta đau khổ. Đạo Phật chủ trương diệt trừ các loại dục xấu, bất thiện làm đau khổ và đốt cháy con người. Dưới đây nêu ra những hậu quả của việc tham đắm ngũ dục và các cách để trừ bỏ tham đắm ngũ dục.

4 hậu quả khôn lường từ “cạm bẫy” tham đắm ngũ dục

1. Tăng thêm sự đấu tranh

Tham đắm năm dục khiến con người nảy sinh hành vi đấu tranh, giành giật, lừa đảo và tổn hại lẫn nhau. Ví dụ: Trong công việc để đạt được địa vị, người ta sẵn sàng mưu mô, dối trên lừa dưới, chèn ép, hãm hại người khác.

2. Cội nguồn của khổ đau và luân hồi sinh tử

Việc tham đắm ngũ dục được coi là cội nguồn của mọi đau khổ và là đầu mối dẫn dắt chúng sinh trôi lăn trong vòng luân hồi sinh tử.

- Nguyên nhân dẫn đến khổ đau: Đức Phật chỉ ra nguyên nhân, cội rễ của mọi sự khổ là do vô minh và ái dục. Trong đó, ái dục là tham đắm, bám víu vào ngũ dục lục trần. Ái dục khiến chúng ta tạo nghiệp và nghiệp dẫn ta đi trong luân hồi. 

- Gốc rễ của nhọc nhằn sinh tử: Tham dục chính là đầu mối, là dây dắt, trói buộc và lôi kéo chúng sinh đi lê thê suốt kiếp trên con đường đời, đồng thời nối tiếp cuộc đời sau. Trong kinh Bát Đại Nhân Giác, Đức Phật có dạy: “Tham muốn nhiều là khổ, bao sinh tử nhọc nhằn, đều từ tham dục khởi…”

- Cái trục xoay vần nhân loại: Ngũ dục đóng vai trò như cái trục khổng lồ, khiến cả nhân loại xoay vần xung quanh mà khó chạy thoát khỏi vòng. Suốt cả cuộc đời, con người cứ mải mê vất vả ngược xuôi, lận đận lao đao, làm trâu làm ngựa chỉ để phục vụ cho năm cái dục ấy.

3. Tăng trưởng tội ác và đánh mất giá trị đạo đức

Lòng tham ngũ dục luôn đòi hỏi sự thỏa mãn, dẫn đến việc con người sẵn sàng làm những điều phi pháp, trái với đạo đức, vứt bỏ luân thường đạo lý, nhân nghĩa hiếu trung và tự đánh mất nhân tính của chính mình; từ đó làm lớn thêm tội lỗi. Ví dụ: vì lòng tham mà cha con từ nhau, vợ chồng bất hòa, anh em không nhìn mặt nhau,...

4. Che lấp sự sáng suốt, trí tuệ

Bản chất của lòng tham là sự thiêu đốt và đòi hỏi chiếm hữu. Chính lòng tham làm cho tâm trí con người trở nên hắc ám, đen tối và mờ mịt; ví dụ: nhiều người do lòng tham mà bị che mất trí tuệ, cho nên hỏng việc, làm việc có khi bị dẫn vào những con đường sai lầm và tù tội, đau khổ. 

4 cách trừ bỏ tham đắm ngũ dục để sống an nhiên, tự tại

Đức Phật dạy rằng, với người sống tại gia, điều quan trọng không phải là dứt bỏ hoàn toàn dục lạc như người xuất gia, mà là giữ để không bị dục lạc thế gian làm ô nhiễm, chìm đắm trong đó. Khi không đắm chìm trong dục lạc, mà giác ngộ Phật Pháp, thấy được thế gian là vô thường, khổ não, chúng ta sẽ tiết chế được dục vọng và mới dễ dàng buông xả được. Dưới đây là 4 phương cách cụ thể để chuyển hóa tâm tham đắm:

1. Thực hành thiểu dục tri túc

“Thiểu dục” nghĩa là ít muốn, tức làm nhỏ dần và cuối cùng là hết dục, hết ham muốn. “Tri túc” nghĩa biết đủ, có nghĩa là ta biết hài lòng với những điều đang có hoặc những thành tựu mà ta đã phấn đấu để đạt được.

Để thoát khỏi sự thiêu đốt của dục vọng, chúng ta phải bỏ bớt ham muốn đối với ngũ dục; đồng thời, phải biết hài lòng với những gì mình đang có. Khi không còn chạy theo các dục, thân tâm sẽ đạt được sự an nhàn, tự tại. Khi cái ham muốn ngũ dục hết, chúng ta sẽ ham tu tập đạo đức, ham làm những việc lợi ích,...

Như trong kinh Bát Đại Nhân Giác có viết: “Tham muốn nhiều là khổ, bao sinh tử nhọc nhằn, đều từ tham dục khởi, nếu ít muốn biết đủ, thân tâm được tự tại.”

 2. Chuyển hóa tà dục thành thiện dục

Thay vì dùng năng lượng sống để chạy theo nhục dục thấp hèn, chúng ta hãy biến nó thành khát khao học tập, sống tích cực, phấn đấu, rèn luyện một cách chân chính, tinh tấn, chăm chỉ, cố gắng,... thì vô cùng lợi ích. Chúng ta phải phấn đấu vươn lên, vẫn làm ăn, kinh doanh làm giàu nhưng đặt mục tiêu phụng sự, phục vụ, cống hiến lên trước. 

Trong cuộc đời này, chúng ta không nên đi với lòng tham mà đi bằng trí tuệ, cần nhận diện tâm tham, làm chủ nó, chuyển hóa nó, thì sẽ làm được tất cả mọi việc, không bị khổ vì tham chi phối. 

Như thời Đức Phật tại thế, có ông Cấp Cô Độc, là vị thương gia nổi tiếng, người giàu có bậc nhất thời bấy giờ. Ông chăm chỉ làm việc, rất giàu có nhưng không hề có lòng tham tài sản, danh vọng, không bị dính mắc, đắm chìm vào đó. Ngược lại, ông luôn sẵn sàng bố thí, từ thiện hoặc hộ trì cho việc tu tập, hoằng Pháp độ sinh của Đức Phật và chúng Tăng.

3. Tu tập, trì giới

- Trì giới: Việc giữ gìn ngũ giới hoặc Bát quan trai giới giúp chúng ta tiết chế và không vướng mắc vào dục vọng.

+ Ngũ giới: Đức Phật đưa ra năm giới để chúng ta không buông lung, đắm chìm trong ham muốn mà gây ra quả khổ và mãi trôi lăn trong sinh tử luân hồi. Năm giới đó gồm: không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối và không say sưa, nghiện ngập. 

+ Bát quan trai giới: Đức Phật chế ra Bát quan trai giới để chúng ta thực tập tránh xa dần các dục lạc và từng bước tiếp cận với giới của người xuất gia. Tám giới Bát quan trai gồm: không sát sinh; không trộm cướp; không dâm dục; không nói dối; không uống rượu và không sử dụng các chất gây nghiện; không trang điểm, thoa dầu thơm, múa hát và xem múa hát; không nằm ngồi giường cao rộng đẹp đẽ; không ăn phi thời.

- Tu tâm: Đức Phật dạy: “Ngũ dục quá hoạn”, nghĩa là “Ngũ dục quả thật là tai họa”. Cho nên, chúng ta phải thấu được sự nguy hiểm của ngũ dục mà sống ở ngay cuộc sống tại gia gắng tu tâm để giữ tâm không đắm nhiễm dục lạc. 

4. Thực hành các phép quán

- Quán vô thường: Vô thường nghĩa là không thường còn, thường xuyên biến đổi, từng giờ, từng phút, từng giây, từng sát na. Mọi sự vật, hiện tượng trên thế gian này luôn luôn biến động, thay đổi, không có cái gì là bền vững, từ sinh cho đến diệt. Chính vì bản chất ấy, chúng ta thực tế không cách nào có thể nắm giữ hay duy trì mọi thứ theo ý mình mãi mãi, giống như vốc nước trong lòng bàn tay, nước sẽ sớm trôi qua kẽ tay hết. Khi hiểu rõ sự thật này, chúng ta sẽ không còn mê lầm đuổi bắt theo ngũ dục. Nhờ quán vô thường, chúng ta trừ được tâm tham đắm vào thế gian này, giúp chúng ta giác ngộ, vững vàng trong cuộc sống.

- Quán vô ngã: Do chúng ta chấp ngã, mê lầm tin rằng có một cái "tôi" (bản ngã) tồn tại nên sinh ra ham muốn của tôi, dính mắc của tôi, ái luyến của tôi, tôi ái luyến với sự vật, hiện tượng và tôi khổ. Cái ngã tỉ lệ nghịch với niềm vui, người bản ngã nhỏ rất dễ vui vẻ, không phiền ai nhiều, không giận ai lâu. Và khi giác ngộ được lý vô ngã, nhận ra không có "tôi", mọi cái khổ và lòng tham dục sẽ tan hết vì chúng không còn điểm tựa để bám víu. Bởi vì có “tôi” nên tôi khổ, khổ là của tôi; không có tôi thì chẳng còn chủ thể để nỗi khổ bám vào. 

- Quán thân bất tịnh: Đây là “phương thuốc” hữu hiệu nhất để trị tâm tham sắc. Quán tưởng thân thể này gồm có chín lỗ (cửu khiếu) ngày đêm không ngừng tuôn chảy ra những chất dơ uế, hôi thối. Cơ thể là một tổ hợp rất bất tịnh gồm đầu lâu, hốc mắt, tim, gan, ruột non, ruột già, phổi, phân, tiểu,... Hơn thế nữa, khi tắc thở, chỉ vài ngày là xác thân thối rữa, sinh ra giòi, bọ, giun, sán chui ra.

- Tam đề, ngũ quán: Phép quán này nhắc nhở chúng ta rằng, được ăn miếng cơm hôm nay thì phải tinh tấn tu tập, thường kiểm lại tâm mình, phải trừ bỏ những bất thiện, cấu uế trong tâm và hướng tới thành tựu đạo nghiệp.

Trên đây là những chia sẻ của Thầy Thích Trúc Thái Minh về ngũ dục (tài, sắc, danh, thực, thùy). Qua đó, chúng ta hiểu rõ bản chất của năm loại ham muốn chi phối đời sống của con người; biết được hậu quả nếu đắm nhiễm vào chúng; đồng thời biết cách đoạn trừ tâm tham đắm ngũ dục, hướng tới đời sống an nhàn, tự tại. 

Ngoài ra, các bạn có thể tìm hiểu thêm những bài giảng về kiến thức Phật giáo khác tại chuyên mục Tu tập - Giác ngộ. Hoặc nếu còn điều gì thắc mắc, quý độc giả có thể để lại bình luận dưới bài viết, gửi về chuyên mục hỏi đáp hoặc liên hệ tại đây để được giải đáp. Kính chúc quý vị mạnh khỏe, an lạc!