Hổ thẹn là gì? Nuôi dưỡng thiện tâm để được an lạc, hạnh phúc lâu dài

Hổ thẹn (tàm quý) là một thiện Pháp, là tài sản, bộ trang phục quý báu. Người khoác lên mình bộ trang phục này sẽ nuôi dưỡng được các tâm thiện lành, tránh xa những điều bất thiện, dễ dàng sửa chữa lỗi lầm để hoàn thiện bản thân,... Ngược lại, người thiếu đi lòng hổ thẹn sẽ dễ dàng buông lung làm việc ác, chuốc lấy khổ đau. Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết về tâm hổ thẹn này, giúp bạn hiểu và biết cách thực hành để được hạnh phúc, an lạc bền vững.

Hổ thẹn là gì? Phân biệt hổ thẹn tích cực và hổ thẹn tiêu cực

- Tên khác: Trong danh từ Phật giáo, hổ thẹn còn được gọi là tàm quý. Tàm (hổ) là xấu hổ; quý (thẹn) là sự thẹn thùng, sợ hãi khi thân, miệng, ý làm ác. Khác với tàm là xấu hổ với người thì quý là thẹn trong lòng với chính mình. 

- Một số điều đáng hổ thẹn: Trong kinh Hiền Nhân, Ngài Hiền Nhân có dạy cho chúng ta về những điều đáng hổ thẹn như: thọ ân mà không lo báo đáp, có tội lỗi mà không chịu chừa bỏ, tập học mà không thành, kẻ bỏn xẻn thấy người bố thí,...

- Hổ thẹn được chia làm 2 loại: 

(1) Hổ thẹn tiêu cực: Đây là sự hổ thẹn của người phàm phu, không biết đến giáo Pháp, không biết tu tập như: xấu hổ vì hoàn cảnh nghèo khó, địa vị thấp kém, bản thân xấu xí, trình độ học vấn kém,... Hay sợ hãi vì mất đi những điều tốt lành, sợ bị khinh chê, bị túng thiếu,...

Trong Phật giáo, loại hổ thẹn này bản chất thuộc về tâm sân và dễ dẫn đến những tâm lý tiêu cực như: tự ti, mặc cảm, nhút nhát,... hoặc khởi tham dục mạnh hơn (trộm cắp để có tiền) hoặc thêm hận thù,... Ví dụ: Nhiều người nghĩ bản thân là người không có trình độ, nên rất ngại ngùng, e dè, sợ hãi, không dám xuất hiện trước đám đông.

(2) Hổ thẹn tích cực: Đây là sự hổ thẹn ở những người biết giáo Pháp, có sự tu tập. Họ hổ thẹn, sợ hãi trước những ý nghĩ, tư tưởng, việc làm bất thiện của bản thân; hay khi thấy tâm còn bị chi phối bởi tham, sân, si; nhân cách của bản thân còn xấu;... Nhờ thấy được điều đó, họ xoay lại sửa đổi chính mình.

Tầm quan trọng của tâm hổ thẹn - Món trang sức đẹp đẽ, quý báu nhất 

Việc biết hổ thẹn với những lỗi lầm, điều xấu ác và bất thiện của bản thân sẽ mang lại cho chúng ta nhiều lợi ích to lớn như:

1. Món “trang sức” quý báu nhất: Khi biết hổ thẹn với những điều xấu, tội lỗi, chúng ta mới có thể tiến bộ, mới thực hành Tứ chánh cần (ngăn ác, diệt ác, sinh thiện, tăng trưởng thiện). Bởi nếu thiếu đi lòng hổ thẹn, chúng ta không thể diệt trừ các việc ác, và từ đó không sinh ra hay làm tăng trưởng các việc thiện. Chính vì vậy, tâm tàm quý là món “trang sức” quý báu nhất.

2. Là tài sản quý báu nằm trong thất Thánh tài (bảy tài sản quý của bậc Thánh gồm tín tài, giới tài, tàm tài, quý tài, văn tài, thí tài và tuệ tài).

3. Bảo vệ thế giới: Tàm, quý được Đức Phật gọi là "hai pháp trắng", che chở cho thế gian. Nếu không còn tâm tàm quý, con người sẵn sàng làm rất nhiều việc ác và kết quả xấu sẽ đến, khiến chịu khổ đau. 

4. Pháp quan trọng đối với người tu đạo: Nếu mất tàm quý, hành giả sẽ làm tổn hại đến lòng yêu kính, đức tin, chính tư duy, chính niệm và cuối cùng là mất đi cơ hội đạt đến Niết-bàn. Điều này được nhắc đến trong kinh Trung A Hàm.

5. Dễ dàng sách tấn, sửa đổi lỗi lầm: Người nào biết hổ thẹn là người dễ dạy, dễ sách tấn, điều này đã được nhắc đến trong kinh Hiền Nhân.

6. Cán của lưỡi cày trí tuệ: Đức Phật ví tàm quý như cái cán của lưỡi cày, giúp chúng ta đi đúng đường, không sa vào tội lỗi.

Trên đây là những chia sẻ của Thầy Thích Trúc Thái Minh về lòng hổ thẹn (tâm tàm quý). Đây chính là thiện pháp, tài sản mà mỗi người cần nuôi dưỡng. Khi đã nhận thức sâu sắc về tầm quan trọng của tâm lý này, chúng ta sẽ có thêm động lực để tăng trưởng nó, từ đó biết quay lại nhìn nhận và sửa chữa những lỗi lầm của bản thân. 

Ngoài ra, các bạn có thể tìm hiểu thêm những bài giảng về kiến thức Phật giáo khác tại chuyên mục Tu tập - Giác ngộ. Hoặc nếu còn điều gì thắc mắc, quý độc giả có thể để lại bình luận dưới bài viết, gửi về chuyên mục hỏi đáp hoặc liên hệ tại đây để được giải đáp. Kính chúc quý vị mạnh khỏe, an lạc!